Als het geluid wegvalt, breekt de stilte door

In A Single Man weerlegt George Falconer de insinuatie van een van zijn student dat Aldous Huxley een antisemiet zou zijn. Maar eigenlijk vindt hij zijn colleges niet echt boeiend. In de dag uit het leven van Falconer die wij als kijker meemaken, gaat het om het leven zelf. Alles wijst erop dat Falconer zichzelf van kant gaat maken. Zijn leven heeft alle zin verloren na de plotselinge dood van Jim, zijn grote liefde met wie hij zestien jaar samen was. Van Jim komen we te weten dat hij bij de Marine heeft gediend en als architect in zijn levensonderhoud voorzag. Jim en George woonden in een prachtig huis in Los Angeles. Maar vooral de gesprekken die George op die ene dag aanknoopt blijven je bij. Ze zijn intens door hun eerlijkheid. Het tegenovergestelde van schaamteloos. Hoewel de uitspraken van Falconer gemakkelijk zo zouden kunnen worden opgevat. Hij maakt bijvoorbeeld opmerkingen over het uiterlijk van zijn secretaresse.

Schaamteloos vond ik de musical ‘Soldaat van Oranje’ die ik gisteren op vliegbasis Valkenburg bijwoonde. Ongegeneerd werd daar de geschiedenis vereenvoudigd. De terugkerende moraal van “Als wij niets doen, wie dan” vond ik beschamend omdat die voor mijn gevoel verwijst naar de wijsheid dat ieder mens zijn verantwoordelijkheid dient op te pakken, er is immers niemand anders die je plaats kan innemen. “Als ik niet voor mezelf ben, wie is voor mij? Of, “Als ik niet voor mezelf leef, wie doet het dan?” Dat zijn uitspraken van Hillel, tijdgenoot van Jezus en door sommigen aangeduid als zijn leraar. In de musical lijkt het of het verantwoordelijkheidsgevoel geheel en al uit de jonge studenten opkomt, alsof zij symbool staan voor moed en heldendaden. Maar in feite zijn zij het die het opkomende nationaal socialisme lange tijd hebben genegeerd. En dan die levensgrote vlaggen die op ’t einde worden geprojecteerd om onze nationale gevoelens aan te wakkeren. Toen mensen voor mij met het Nederlands volkslied mee gingen zingen, raakte ik in verwarring.

De uitspraken van Hillel zijn opgenomen in een wijsheidsboekje met uiteenlopende spreuken over de fundamenten (1:14):

Als ik niet voor mezelf ben, wie is voor mij?

En als ik alleen voor mij ben, wat ben ik?

En als niet nu, wanneer dan?

Deze spreuken gaan niet alleen over je verantwoordelijkheid nemen, maar over deemoed en solidariteit met alle mensen. De betrokkenheid van God bij de wereld laat zich niet vertalen naar simpele categorieën van goed en kwaad. Misschien is dat wel wat mij puzzelt aan het verhaal van de Soldaat van Oranje. De omslag wordt niet gemaakt. In de musical maken Hazelhoff  en zijn kameraad grappen en grollen terwijl ze bommen boven Berlijn lossen. De musical is inderdaad prachtig gemaakt en neemt je in een razend tempo mee door de oorlogsjaren. Maar als er groot ‘De bevrijding’ wordt geprojecteerd, dan denk ik: gemiste kans. De opeenvolgende, stereotype scenes bevestigen een wereldbeeld dat aan alle kanten niet deugt. Er was weinig om trots op te zijn na de oorlog. Het uitvergroten van een paar helden brengt daarin geen verandering.

No comments yet.

Geef een reactie