Hemel op Aarde

Gisteren draaide nog een keer ‘Hemel op aarde’ van Pieter Kuijpers in het Hilversums filmtheater. Kuijpers is bevriend met Edward Snelders die het scenario schreef. De film verraste me. Het misdienaar zijn, de vreemden die in het dorp komen wonen, de ernst van de ziekte leukemie, een pastoor die het niet zo nauw neemt, het was allemaal even herkenbaar. Het verval van het katholieke geloof in Limburg wordt afgezet tegen de tragische liefde van Bart en Moniek. Maar de liefde overwint alles. De liefde kent geen belemmering. Bart ontdekt die wijsheid in relatie tot Moniek. Ik pak de yijing erbij om het verwerven van wijsheid te analyseren.

Hemel op aarde, is een merkwaardige titel. De manier waarop Bart de hemel op aarde wil realiseren doet aandoenlijk aan. Hij spreekt dagelijks tot god en kijkt daarbij geregeld omhoog. Ondertussen gebeuren in zijn omgeving allerlei onaangename dingen. Dat valt moeilijk te rijmen. Zelfs de goedheid van Bart kan er niet tegenop. De film maakt duidelijk dat een naïeve of stereotype wijsheid tekortschiet. Die komt vooral bij de priester (oom Sef) tot uitdrukking. Hij leert eigenlijk niet, lijkt zich af te sluiten voor nieuwe ervaringen waardoor hij geestelijk tot stilstand komt. Bart daarentegen duikelt van de ene in de andere ervaring en zoekt naar antwoorden op zijn vragen. Voor Bart wordt de aarde steeds belangrijker. Hij komt tot een meer levende beleving van wat wijsheid is.
Hemel en aarde heten in de Chinese filosofie Yang en Yin. Mijn favoriete boek hierover is dat van Jean Lavier: Le livre de la terre en du ciel (het boek van de aarde en de hemel). Het bevat een beknopte vertaling van de yijing (het boek der verandering) met een krachtige inleiding. Yang en Yin komen voort uit tao, dat zich via het ondoordringbare (onzienlijke werkelijkheid) uitdrukt in het doordringbare (de schepping). Yang en Yin zijn geen statische grootheden, maar op elkaar inwerkende krachten die zich in vele gedaanten voordoen: dag en nacht, licht en donker, initiërend en ontvangend, mannelijk en vrouwelijk, buiten en binnen, enzovoort. Dit inwerken op elkaar leidt tot een voortdurende beweging en verandering. In het gezin waarin Bart opgroeit, wisselen geluk, voorspoed, ziekte en ongeluk elkaar af.
Hierboven heb ik de stereotype wijsheid afgezet tegenover levende wijsheid. Oom Sef met zijn vastgeroeste opvattingen tegenover Bart met zijn ontluikende inzichten. Het is niet zo dat stereotype wijsheid minder waar zou zijn. Bart zegt aanvankelijk allerlei dingen die hem door zijn ouders en pastoor zijn bijgebracht zonder dat hij ze heeft doorleefd. Ook ‘liefde overwint alles’ kan op een stereotype manier worden verkondigd. Problematisch wordt het als er geen vooruitgang wordt geboekt. Laat me dit toelichten aan de hand van twee hoofdstukken (hexagrammen) uit de yijing. Hexagram 12 gaat over de stilstand en hexagram 35 over de vooruitgang. Ik verbind ze respectievelijk met oom Sef (de priester) en Bart.
In hexagram 12 ‘De stilstand’ is de hemel boven de aarde gepositioneerd. Hoewel dit beeld ons positief overkomt, in het algemeen zien we de hemel immers boven ons, associeert de yijing het met stagnatie omdat er geen inwerking meer plaatsvindt. De vogels vliegen weg, de hemel drijft van de aarde af. Disharmonie en scheiding der geesten is het gevolg. Oom Sef is geen toonbeeld van een priester van wie men verwacht dat hij het levende woord verkondigt. Integendeel, oom Sef lijkt zich tot het materialisme (de aarde) te hebben bekeerd. Hij rookt in de kerk en schrokt het eten bij zijn zus naar binnen. Hij is bovendien niet eerlijk tegenover zijn neefje Bart. Zijn belofte dat alles goed komt door onze lieve heer blijkt een loze belofte. Een remedie om uit de stilstand te geraken is om wijsheid te ontwikkelen. Maar hoe doe je dat? Door vooruitgang te boeken.
In hexagram 35 ‘De vooruitgang’ is het vuur boven de aarde. Daar vliegen de vogels niet weg, maar fluiten er vrolijk op los. De zon (vuur) komt op over de aarde. De deugd van de natuur is om gelukkig te groeien, stelt de yijing. Er klinkt daarbij tevens al de waarschuwing in door om zich niet met winst en verlies bezig te houden, met andere woorden, adopteer geen al te materialistische levensstijl. Vooruitgang associeert de yijing met het licht dat op aarde komt. Met Bart verschijnt er in zekere zin een licht op aarde. In de film wordt hem een aantal keren kritisch gevraagd of hij denkt dat hij Jezus is. Bart wordt echter geen fanatieke gelovige, hij overwint belemmeringen in letterlijke zin (beland in bed met Moniek) en figuurlijk zin (trotseert zijn angsten). Hij raakt daardoor een beetje buiten bereik van kritiek, ’n tikkeltje superieur, hetgeen de yijing ziet als randvoorwaarde om vooruitgang te boeken.
Bij wijsheid gaat het om het verwerven ervan in tijd en ruimte, op aarde dus. Het leven biedt de unieke mogelijkheid te komen tot wijsheid. Het is een ontdekkingstocht. Eerder ontdekte wijsheid kan ons de weg wijzen, mits we die wijsheid niet als superieur plan benaderen. Het zijn sporen nagelaten door mensen die op weg gingen en de creatieve gedachtevorming toelieten. Het neerdalen van de hemel gaat dan hand in hand met het zich openen voor de vreemde. Hemel op aarde.

, , , , , ,

No comments yet.

Geef een reactie