Gevangenschap als ervaringsspectrum

Een oudoom schreef kort na zijn bevrijding uit het jappenkamp een briefje naar zijn broers en zussen in Nederland. Het was een eerste teken van leven sinds vele jaren. De tijd in Pare Pare was verschrikkelijk geweest (1), veel mede-gevangen waren gestorven. IMG_0235Mijn oudoom had ook geen idee hoe zijn familie in Nederland de oorlog was doorgekomen. Gevangenschap wordt op verschillende manieren verwerkt en beleefd. In een ‘brief uit de missie’ vertelt Harry Knipschild over Antoon van den Ende, een missionaris die in 1937 op Flores arriveerde, een jaar eerder dan mijn oudoom. In de jaren daarna beleefde hij Flores als het paradijs op aarde. Hij schreef aan het thuisfront dat hij nooit meer in Nederland zou willen wonen. Dan breekt de oorlog uit. In de van oorsprong Duitse orde, ontstaan spanningen tussen Duitse en Nederlandse broeders. Na zijn gevangenschap ziet Van den Ende reikhalzend uit naar het groot verlof. Dat breekt voor hem, net als voor mijn oudoom in 1949 aan. Misschien zaten ze op dezelfde boot. Van den Ende zal niet meer terugkeren naar Flores. Hij treedt uit, trouwt en woont tot op hoge leeftijd in Nederland. Mijn oudoom keert in 1951 terug naar Flores en Lembata.

Gevangenschap is verschrikkelijk. Toch weet Adriaan van Dis (NZZ 10 mei 2014), in gesprekken met zijn moeder, gevangenschap als een ervaringsspectrum weer te geven. Zij heeft in gevangenschap ervaren hoe dun het laagje civilisatie is wanneer zoveel vrouwen op een hoop worden samengebracht zoals dat in het kamp gebeurde. Paradoxaler is de constatering dat gevangenschap haar wereld heeft vergroot. Ze las er de Bhagavad Gita en hoorde er over de grote yogi’s. Een ‘oude ziel’ voerde haar in de geheimen van de Yijing, het Chinese boek der verandering. Van Dis schrijft dan: Veel aandacht voor de toekomst in het kamp, maar de weg er naartoe was ze kwijt. Een blokkade. Zijn de herinneringen aan het kamp te pijnlijk?

Gevangenschap onder oorlogstijd is een levensbedreigende situatie. Voor velen is het een traumatische ervaring. In de literatuur over wijsheid, wordt de ‘traumatische ervaring’ als een categorie gezien waardoor mensen tot wijsheid kunnen komen. Niks is hierin vanzelfsprekend. Voor sommigen lijkt de wereld gewoon door te gaan. Anderen maken pragmatische keuzen. Op weg naar het kamp wist de moeder van Van Dis een ding zeker: Indonesië moesten we loslaten. Ook voor de vele missionarissen werkzaam op de kleine Sunda eilanden bracht de oorlog grote veranderingen. Niet langer konden ze een-tweetje spelen met de Nederlandse overheid. Veel kerken waren verwoest. Na de oorlog werden ze teruggeworpen op het eigenlijke missiewerk. Wat hen hielp was dat deze regio erg openstond voor het katholieke geloof. Al in 1600 hadden de Portugezen op Solor en later in Larantuka (Oost-Flores) een begin gemaakt met het verspreiden van het geloof. Mijn oudoom begint in 1951 vol ijver aan het repareren van de kerk in Lerek (Lembata). In 1955 bouwt hij een nieuwe pastorie. Lang heeft hij er niet van kunnen genieten, want in 1956 wordt hij in Watuwawer (nabij Lerek) vermoord.

1. over de internering van missionarissen in Indonesië schreef Marie-Antoinette Th. Willemsen (2006) in haar proefschrift: Een pionier op Flores, Jilis Verheijen (1908-1997) missionaris en onderzoeker, Walburg Pers.

, , ,

No comments yet.

Geef een reactie