De regenboog als teken van hoop

Het is inderdaad te hopen, dat — zoals Prof Mr С T J Bertling het stelt — er eens een tijd zal aanbreken, waarin omgekeerd het Oosten ons Westerlingen door, acculturatie” (in de zin van cultuurverrijking) zal trachten te verlossen van ons kortzichtig materialisme”. (Prof Mr С Τ J Bertling Sociaal dienen in minder ontwikkelde gebieden Kon Instituut voor de Tropen Amsterdam, 1952)

In mijn studententijd in Nijmegen ben ik geïnspireerd door prof. L.F. Triebels. Ik studeerde destijds sociale geografie en volgde de antropologie-colleges van prof. Triebels als bijvak. Zijn voordrachten deden me de schellen van de ogen vallen. Nooit eerder had ik over de verschrikkingen van de slavernij gehoord. Prof. Triebels vertelde erover op een aanschouwelijke wijze die bij mij niet anders dan afschuw kon oproepen. De narratieve kracht was zo sterk dat ik me op de Paramaribo rivier waande en zag hoe een blanke vrouw een kind van een van haar slavinnen uit de boot kieperde. Vaak werden zwarte mannen volkomen willekeurig gegeseld op de plantage. Voor hoogzwangere slavinnen waren speciale kuilen op het erf aangebracht. Liggend verdween de buik in die kuil en kon er alsnog op losgeslagen worden. Ik kon het eerst niet geloven. Het thema ‘slavernij’ is altijd bij me gebleven en ik heb er terugkerend over gelezen.

Gisteravond dacht ik terug aan mijn Nijmeegse tijd bij het zien van de documentaire ‘Zwart als roet’. Mij is de zwarte pieten discussie niet ontgaan, maar ik had er niet zoveel mee omdat Sinterklaas me tegenstaat. Niet zozeer vanwege de kapitalistische trekken, zoals de vader van Bergman het feest zag. Ik heb pedagogische bezwaren. Het Sinterklaasfeest is een samenzwering van volwassenen tegenover kinderen. Je laat kinderen ergens in geloven om dat geloof vervolgens onderuit te halen. Best flauw eigenlijk.

De discussie over zwarte piet laat zien hoeveel moeite we hebben om echt wederkerig te leven en te werken met mensen van verschillende, etnische achtergrond. Bergman toont lef en haar documentaire agendeert het slavernijverleden en racisme op een bijna huiselijke wijze, maar niet minder confronterend. Het eind van de documentaire zie ik als een cliff hanger. Daarin stelt Folly, een vroegere huisgenoot van Bergman, een aantal indringende vragen:

  • Kun je mij gewoon als een mens zien?
  • Denk je dat onze relatie zo natuurlijk, zo gezond en zo zuiver is, dat we kunnen zeggen dat er bij jou geen greintje racisme zit?
  • Kunnen we dat zeggen Sunny?

Gekleurde pietenDoor Sunny aan te spreken, worden we allemaal aangesproken. Kan jij zeggen dat er geen greintje racisme in je relatie met gekleurde mensen zit? Het gaat hierbij niet om liefde (of naastenliefde). Als Bergman zegt dat ze van Folly houd, antwoordt hij: ik hou ook van jou, maar dat is niet de kwestie.

In de documentaire komt een test aan de orde waarmee je je voorkeur kunt bepalen. De Implicit Association Test van Harvard University wijst uit dat de blanke VPRO-directeur een matige, automatische voorkeur heeft voor mensen met een lichte huidskleur. Hij maakt er een grapje over. Ook anderen delen hun testresultaat voor de camera. Doe zelf de test en ga na of er bij jouw onderhuids een voorkeur schuilt.

Mij lijkt het een mooie geste als we bij wijze van hommage aan Prof. Triebels, volledig inzetten op regenboogpieten. De dissertatie van Prof. Triebels (cum laude 1958) bevat een vergelijkende studie naar de regenboogslang. Eén van de stellingen betreft bovenstaand citaat van Prof. Bertling waarin de hoop wordt uitgesproken op culturele wederkerigheid. Heeft de cultuurverrijking uit het oosten wel voldoende plaatsgevonden? Reiken we er wel verlangend naar uit?

Naschrift. Bij het controleren van de tekst word ik gebeld door een studievriendin. Ik vertel kort over deze blog, waarop zij komt met het volgende verhaal. Haar vader heeft in de jaren vijftig/zestig een ziekenhuis opgezet in Tanzania. Het ziekenhuis wordt gerund door nonnen. Ergens rond 1966 komt de bisschop met twee nonnen op bezoek. Ze hebben alledrie een donkere huidskleur. Het is Sinterklaastijd en de moeder van mijn vriendin heeft het plan opgevat de twee nonnen mee te nemen naar de intocht van Sinterklaas. Het lijkt haar fantastisch. Haar vader is druk met de bisschop in de weer voor het ziekenhuis. Dat uitstapje wordt een regelrechte ramp. De nonnen weten niet wat ze meemaken, raken in verwarring en zijn boos. Al laten ze dat laatste nauwelijks merken. Voor mijn vriendin, destijds ongeveer 10 jaar oud, was het echter volkomen helder.

, , ,

3 Responses to De regenboog als teken van hoop

  1. Russell Kerkhoven 4 december 2014 at 14:19 #

    Mark,

    Clear In the September Light (by Mark Strand)
    A man stands under a tree, looking at a small house not far away. He flaps his arms as if he were a bird, maybe signaling someone we cannot see. He could be yelling, but since we hear nothing, he probably is not. Now the wind sends a shiver through the tree, and flattens the grass. The man falls to his knees and pounds the ground with his fists. A dog comes and sits beside him, and the man stands, once again flapping his arms. What he does has nothing to do with me. His desperation is not my desperation. I do not stand under trees and look at small houses. I have no dog.

    Dit gedicht las ik kort na jouw blog op de Boston Review, voor mij altijd leuk om mooie prikkelende dichtregels te kunnen gebruiken.

    Ik dacht over mezelf dat ik vrij van racisme en discriminatie zou zijn, totdat ik in 1990 in het Tropeninstituut de tentoonstelling ‘Wit over Zwart” bezocht. Die tentoonstelling was adembenemend omdat ik toch zag welke door kleur en opvoeding gevo ede categorien en hokjes ik stilletjes hanteerde, zowel positief en negatief.
    Na jaren leven in Zuidelijk Afrika waarbij deze dynamiek van verschillende kanten (zelf discrimineren, gediscrimeerd worden; discriminatie zien en iets durven zeggen en ook niets durven zeggen) durf ik te zeggen dat vermoedelijk iedereen discriminerende vooroordelen hanteert, dat is geen verontschuldiging en geen argument dat je deze moeten laten bestaan. Nee mijn inzicht is dat ik accepteer dat ik vooroordelen heb, er zelfs door verbaasd kan worden,ze probeer te verkennen en dat altijd nodig is om de vooroordelen aan te passen, dat is voor mij onderdeel van onze reis door het leven. Groeten Russell

  2. Lilibeth Triebels 14 september 2016 at 14:46 #

    Beste Mark,

    Ik ben Lilibeth Triebels, de dochter van Leo Felix Triebels. Ik vind het erg fijn jouw mooie woorden over mijn vader te lezen! Dank daarvoor.

    • Marc Coenders 12 maart 2017 at 18:14 #

      Beste Lilibeth, je bericht geheel over het hoofd gezien. Maar erg leuk om je waardering te lezen. Groet, Marc

Geef een reactie