De derde metafoor over leren

532px-Hamtoren-1Onlangs werd ik (met anderen) getrakteerd op een prachtige en vooral gezellige wandeling rond de Hamtoren bij Vleuten. Tijdens het wandelen sprak ik met verschillende mensen. Van Karin Kruithof, acupuncturist te Utrecht, kreeg ik een vraag voorgelegd. De vraag ging over leren. Ze heeft de indruk dat in China steeds meer een westerse leerbenadering wordt toegepast bij het onderwijs in TCM (Traditional Chinese Medicin). De vraag was wat complexer en vraagt nog verdere verkenning, maar ik geef hier een schets van het zoekgebied. Mijn vertrekpunt is een bekend artikel van Anna Sfard met de uitdagende titel: On two metaphors for learning and the dangers for choosing just one. Volgens Sfard (1998) zijn er in het woud aan leertheorieën dat in de afgelopen eeuwen is ontwikkeld, twee grondmetaforen te onderscheiden: de acquisitie-metafoor en de participatie-metafoor. Onderstaande tabel geeft de belangrijkste verschillen tussen beide metaforen weer. De acquisitie-metafoor ziet leren als het verwerven van kennis waarbij die kennis zelf overdraagbaar is. In deze metafoor is kennis individueel eigendom dat wordt vergaard door informatie op te nemen en te verwerken. Dit gebeurt bijvoorbeeld door naar een docent te luisteren of een boek te lezen waarin die kennis staat beschreven. De participatie-metafoor beschouwt leren daarentegen vooral als participeren in een gemeenschap. Kennis is in deze metafoor een gezamenlijk bezit van een groep. Het doel is vorming van een gemeenschap waarin ‘leerlingen’ en ‘docenten’ de praktijk uitwisselen en ontwikkelen. Er wordt geleerd in actie en de reflectie daarop.

TweeMetaforenOverLeren

Nu denk ik dat deze metaforen ook op China van toepassing zijn, dus dat er zowel kennis-overdracht als sociale leervormen bestonden en bestaan. Maar bij TCM is er wel nog een andere dimensie. In hoeverre kun je dat leren zonder dat je door bepaalde oefeningen (Tai chi, Qigong, Yoga) bewust bent geworden van (niet meteen zichtbare) energiebanen en meer subtiele lichamelijke processen? Dit bracht me op een derde metafoor: de Contemplatie-metafoor.

In een artikel betoogt Eleanor Rosch [1] dat contemplatieve wijsheidstradities, zoals boeddhisme, een bepaald perspectief bieden op wat wordt aangeduid als persoonlijke wijsheid. Zij doet dat door een parallel te trekken met een populair kinderverhaal ‘How the Grinch Stole Christmas’. Het gegeven dat een dergelijk verhaal zo toegankelijk is voor een breed publiek, zegt iets over de aard van wijsheid en hoe het te ontwikkelen en toe te passen in het alledaagse leven. Wijsheid ligt voor het oprapen, maar het laat zich niet zomaar pakken. Daarin ligt de betekenis van contemplatieve tradities. Ze leren iets wat je op school niet leert, namelijk nauwgezet het proces van de eigen ervaring en gedachtevorming volgen, stil leggen en transformeren.

Volgens Rosch ontbreekt het vaak aan deze vorm van introspectie. Door introspectie zouden we drie markeringen van ons bestaan van binnenuit leren kennen: tijdelijkheid, ego-loosheid en lijden. Deze markeringen vragen om een verdere verkenning, maar het gaat ons hier om de van-moment-tot-moment ervaring als basis voor (zelf)onderzoek en leren. De van-moment-tot-moment ervaring is in deze leerbenadering de zone voor naaste-ontwikkeling (Vygotsky). Bij leren (vanuit contemplatief perspectief) gaat het niet om het resultaat, maar om bewustwording van hoe het volgende moment opkomt uit het vorige, of kortweg hoe opeenvolging plaatsvindt. Die opeenvolging verloopt meestal automatisch. We zijn meer geconditioneerd dan we geneigd zijn aan te nemen. Als we honger hebben, gaat het niet om de maaltijd, maar om de volgende hap. We snakken naar eten. De honger naar meer (van hetzelfde) is het onderliggende mechanisme. Daarom gaat het bij leren vaak mis, we zitten gevangen in de keten van opeenvolging waardoor er geen ‘nieuw moment’ opkomt. Het ontbreekt ons dan aan oorspronkelijkheid.

Als ik bovenstaande tabel volg, dan ziet dat er voor de contemplatie-metafoor ongeveer zo uit:

  • doel van leren: sprong uit patroon, oorspronkelijkheid
  • leren: oefenen in aandacht, nauwgezet eigen ervaring onderzoeken
  • leerling: is bereid te beginnen, blijft altijd leerling, het leerproces houdt nooit op
  • docent: is een eigen weg gegaan, kan schouwen
  • kennisconcept: persoonlijke wijsheid, oorspronkelijke natuur
  • weten: verbinding met (generieke) wijsheid vanuit eigen ervaring
Boeddha is een soortnaam. Boeddha betekent de verlichte. Het komt overeen met het Nederlandse woord ‘de geboende’. Boenen betekent glanzend maken. In het Sanskriet betekent surya behalve zon ook de glanzende. Ieder mens zal boeddhaschap verwerven, zal gaan glanzen, dat is de kern van een spirituele kijk op de evolutie. Dit is niet veel anders dan de gedachte dat ieder mens verlost zal worden. In de allernieuwste bijbelvertaling heet Jezus niet meer verlosser, maar bevrijder. Ieder mens kan als bevrijder bijdragen aan de verlossing van deze wereld. Jezus Christus (de gezalfde) treedt op als eerste bevrijder, zoals Sakyamuni als eerste boeddha bekend staat. Evenals boeddha is christus een soortnaam, dat wil zeggen dat wij allemaal gezalfden (messias) zijn.

Sakyamuni (de historische boeddha) verlaat zijn veilige paleis, wat in feite een gevangenis was, en start zijn weg naar verlichting. Men zegt dat dukkha (lijden) het eerste woord was dat Boeddha uitsprak bij zijn optreden als leraar. Men kan van Jezus zeggen dat al zijn handelen uitdrukking is geweest van hetzelfde besef omtrent lijden. Sakyamuni had in zijn paleis eigenlijk alles wat hij wilde. Hoe kan ‘krijgen wat je wilt’ en ‘hebben wat je graag wilt hebben’ lijden opleveren? Om antwoorden op dergelijke vragen te vinden is het nodig om nauwgezet te kijken naar de eigen ervaring. Het vinden van een beginpunt op die weg luidt tevens een levenlang leren in. Dat is de boodschap van alle contemplatieve stromingen in oost en west, noord en zuid.



[1] Rosch E. (2013). The Grinch Who Stole Wisdom. In: Michel Ferrari and Nic M. Weststrate (eds.) The Scientific Study of Personal Wisdom: From Contemplative Traditions to Neuroscience. Springer Science+Business Media, Dordrecht.

 

, , , ,

No comments yet.

Geef een reactie