12 Years a Slave – dat ben jij

Dat ben jij (tat tvam asi) is een uitspraak uit de Chāndogya Upanishad die ik vaker als denkmodel gebruik. Een hulpmiddel om niet vanuit afstand naar de wereld te kijken, maar vanuit verbinding. In een gesprek tussen vader en zoon, probeert de vader de waarheid aller waarheden over te dragen:
Deze werkelijkheid die zo subtiel is, het hele universum draagt dit in zich,
De waarheid zelf, dat ben jij, mijn Svetaketu

Volgens Swami Ranganathananda (en hij citeert daarbij de moleculair bioloog Haldane) stond Tat tvam asi op de muren in de grote ruimte van het zoölogisch laboratorium in Münster. In die ruimte werden door Bernard Rensch dieren gehouden voor zijn onderzoek. Rensch ontving in 1958  de Darwin-Wallace-Medaille voor zijn werk op het gebied van de synthetische evolutietheorie. Rensch diende in beide wereldoorlogen, probeerde onder het Nazi-lidmaatschap uit te komen en reisde naar Indonesië en India voor veldonderzoek.

12 Years a Slave is een film over een waargebeurd verhaal. Ik verliet de zaal met een gevoel van onbehagen. Daartoe geeft het verhaal alle aanleiding. Een groot onrecht, het kidnappen en als slaaf verkopen van een vrije, zwarte man in 1841, wordt pakkend in beeld gebracht. De film toont de omstandigheden waaronder zwarte mensen in het zuiden van de Verenigde Staten leefden in de laatste jaren van de slavernij. Schrijnend is het morele verval van de blanken die selectief uit de bijbel voorlezen en vervolgens de meest vreselijke dingen doen. Maar juist die indringende beelden wekten een ander onbehagen op, een bepaalde weerzin die ik moeilijk duiden kan. Een aversie tegen een ongegeneerd exploiteren van een trieste geschiedenis. Brat Pitt (één van de producenten) bedrijft politieke geschiedenis door als aannemer de ‘goede blanke’ te spelen.

Film laat je met andere ogen kijken naar gebeurtenissen, maar het reproduceert ook de geschiedenis en draagt cliché’s over. Het stempel ‘based on a true story’ suggereert dat wat we zien in de film de enige en échte waarheid is. Een aantal scenes in 12 years a slave is verzonnen omwille van filmische of commerciële redenen. Maar dat lijkt me niet het grootste probleem. De waarheid over de geschiedenis lijkt met de film mee overgedragen te worden. Tenzij we de film zien als spiegel van van wie we nu zijn.

De onderwerping en achterstelling van Afro-Amerikanen was medio 19e eeuw niet voorbij. Lang na de afschaffing van de slavernij heerste er racisme in de Amerikaanse samenleving én haar instituties. Anno 2014 floreert de mensenhandel wereldwijd. Dat roept de vraag op of we vooruitkomen. Schuilt daarin mijn onbehagen? Dat we deze film bekijken, ons vervolgens bewust zijn hoe erg het destijds was zodat we ons positief kunnen onderscheiden van onze voorvaderen? Maar onze voorouders dat zijn wij. Als de geschiedenis iets laat zien, dan is het dat wel.

, , ,

No comments yet.

Geef een reactie